แผลในปากจากการรักษามะเร็ง
ปากแห้ง น้ำลายน้อยจากการฉายแสง (xerostomia) คืออะไร ดูแลอย่างไร
คำตอบสั้น ๆ
ปากแห้งหรือ xerostomia จากการฉายแสง เกิดจากต่อมน้ำลายในบริเวณที่ได้รับรังสีได้รับผลกระทบ ทำให้ผลิตน้ำลายได้น้อยลง ปากจึงแห้ง เหนียว และไม่สบาย น้ำลายที่น้อยลงยังทำให้เยื่อบุระคายและติดเชื้อง่ายขึ้น การดูแลเบื้องต้นเน้นการให้ความชุ่มชื้นและดูแลช่องปากอย่างอ่อนโยน ร่วมกับคำแนะนำของทีมรักษา
น้ำลายมีบทบาทปกป้องช่องปากมากกว่าที่คิด เมื่อน้อยลงจึงกระทบหลายด้าน
ปากแห้งอาจฟังดูเป็นเรื่องเล็ก แต่สำหรับผู้ที่ฉายแสงบริเวณศีรษะและคอ มันเป็นหนึ่งในอาการที่กระทบชีวิตประจำวันมากที่สุด ทั้งการกิน การพูด การนอน และความสบายในปากโดยรวม หน้านี้อธิบายว่าทำไมการฉายแสงทำให้ปากแห้ง ปากแห้งส่งผลอะไรบ้าง และมีแนวทางดูแลเบื้องต้นอย่างไร โดยทำงานร่วมกับทีมรักษา
ทำไมการฉายแสงทำให้ปากแห้ง
ในช่องปากและบริเวณใกล้เคียงมีต่อมน้ำลายที่คอยผลิตน้ำลายอย่างต่อเนื่อง เมื่อการฉายแสงบริเวณศีรษะและคอครอบคลุมบริเวณที่มีต่อมน้ำลายเหล่านี้ ต่อมน้ำลายจึงได้รับผลกระทบและผลิตน้ำลายได้น้อยลง ผลคือปากแห้ง น้ำลายข้นเหนียว และรู้สึกไม่สบายปาก ระดับของอาการขึ้นกับขนาดรังสีและบริเวณที่ฉาย
ปากแห้งส่งผลอะไรบ้าง
น้ำลายไม่ได้มีหน้าที่แค่ทำให้ปากชุ่ม แต่ยังช่วยหล่อลื่น ปกป้องเยื่อบุ ช่วยการกลืน และช่วยควบคุมเชื้อในช่องปาก เมื่อน้ำลายน้อยลง จึงส่งผลหลายด้าน
กลืนอาหารแห้งลำบากขึ้น และรู้สึกติดคอ
พูดนาน ๆ ลำบาก และเสียงอาจแห้ง
เยื่อบุระคายและบาดเจ็บง่ายขึ้น เพราะขาดการหล่อลื่น
เสี่ยงต่อฟันผุและการติดเชื้อในช่องปากมากขึ้น
แนวทางดูแลเบื้องต้น
แม้การดูแลปากแห้งควรทำตามคำแนะนำของทีมรักษา แต่มีแนวทางทั่วไปที่ช่วยให้สบายขึ้นในชีวิตประจำวัน
จิบน้ำบ่อย ๆ
พกน้ำติดตัวและจิบทีละน้อยตลอดวัน ช่วยให้ปากชุ่มและกลืนง่ายขึ้น
เลี่ยงของที่ทำให้แห้งขึ้น
ลดแอลกอฮอล์ คาเฟอีน และอาหารแห้งจัดหรือเค็มจัดที่ทำให้ระคาย
ทำอาหารให้ชุ่มขึ้น
เพิ่มน้ำซุปหรือน้ำราดให้อาหารนุ่มและกลืนง่าย ลดอาหารแห้งแข็ง
ดูแลช่องปากอ่อนโยน
ทำความสะอาดช่องปากเบามือสม่ำเสมอ และปรึกษาทีมเรื่องผลิตภัณฑ์ที่เหมาะ
ปรึกษาทีมรักษาเรื่องแนวทางเฉพาะ
มีแนวทางและผลิตภัณฑ์หลายอย่างที่ช่วยเรื่องปากแห้ง เช่น น้ำลายเทียมหรือผลิตภัณฑ์ให้ความชุ่มชื้นในช่องปาก ซึ่งความเหมาะสมต่างกันในแต่ละคน การปรึกษาทีมรักษาหรือทันตแพทย์ช่วยให้เลือกแนวทางที่เหมาะและปลอดภัยกับสถานการณ์ของตน
น้ำลายน้อยลงกระทบทั้งการกลืน การพูด และทำให้เยื่อบุระคายง่ายขึ้น
การให้ความชุ่มชื้นและดูแลเยื่อบุอ่อนโยนช่วยให้สบายปากขึ้น
คำถามที่พบบ่อย
คำถามที่พบบ่อยเรื่องปากแห้งจากการฉายแสง
เกิดจากการที่ต่อมน้ำลายในบริเวณที่ได้รับรังสีได้รับผลกระทบ ทำให้ผลิตน้ำลายได้น้อยลง น้ำลายที่น้อยลงทำให้ปากแห้ง เหนียว และไม่สบายปาก เป็นผลข้างเคียงที่พบบ่อยของการฉายแสงบริเวณศีรษะและคอ
ขึ้นกับขนาดรังสีและบริเวณที่ฉาย บางคนน้ำลายค่อย ๆ กลับมาบางส่วนหลังจบการรักษา บางคนปากแห้งอยู่นานกว่า ทีมรักษาจะช่วยแนะนำแนวทางดูแลที่เหมาะกับแต่ละคน
น้ำลายช่วยปกป้องและหล่อลื่นเยื่อบุช่องปาก เมื่อน้ำลายน้อยลง เยื่อบุที่บอบบางอยู่แล้วจึงระคายและบาดเจ็บง่ายขึ้น และเสี่ยงต่อการติดเชื้อมากขึ้น ปากแห้งจึงมักทำให้ความไม่สบายในปากแย่ลง
แนวทางทั่วไปคือจิบน้ำบ่อย ๆ หลีกเลี่ยงของที่ทำให้ปากแห้งขึ้น เช่น แอลกอฮอล์และคาเฟอีน ดูแลความสะอาดช่องปากอย่างอ่อนโยน และปรึกษาทีมรักษาเรื่องแนวทางที่เหมาะกับตน
หมายเหตุจากกองบรรณาธิการ
เนื้อหานี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับภาวะปากแห้งจากการฉายแสง ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำแนะนำการรักษาเฉพาะบุคคล และไม่ใช้แทนการพบแพทย์ แนวทางดูแลควรทำร่วมกับทีมรักษาหรือทันตแพทย์
แหล่งอ้างอิงทั่วไป
- National Cancer Institute (NCI) — Oral Complications of Cancer Therapies: Salivary Gland Dysfunction
- MASCC/ISOO — แนวทางทั่วไปเกี่ยวกับการดูแลช่องปากระหว่างการรักษามะเร็ง
- สถาบันมะเร็งแห่งชาติ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข — ข้อมูลการดูแลผู้ป่วยมะเร็ง
เรียบเรียงโดย: ทีมบรรณาธิการเว็บไซต์ www.แผลในปากมะเร็ง.com / ตรวจทานเชิงผลิตภัณฑ์และความเหมาะสมของถ้อยคำโดย: ทีม Eureka Pharma